Wskaźniki zadłużenia i obsługi długu

Za pomocą wskaźników zadłużenia i obsługi długu można badać stan zadłużenia przedsiębiorstwa i określać zdolność przedsiębiorstwa do wywiązywania się z zobowiązań kredytowych.

Do oceny zadłużenia oraz obsługi długu wykorzystuje się dwie grupy wskaźników finansowych. Pierwsza grupa oparta jest na danych z bilansu i pozwala ocenić, w jakim stopniu zobowiązania zostały wykorzystana do finansowania aktywów. Druga natomiast opiera się na danych z rachunku wyników i pozwala określić, w jakim stopniu koszty obsługi długu pokryte są przez zyski operacyjne przedsiębiorstwa[1].

Do wskaźników zadłużenia i obsługi długu najczęściej używanych możemy zaliczyć:

-         wskaźnik ogólnego zadłużenia,

-         wskaźnik zadłużenia kapitału własnego,

-         wskaźnik pokrycia odsetek zyskiem,

-         wskaźnik obsługi długu,

-         wskaźnik obsługi długu strumieniami pieniężnymi.

Powyższe wskaźniki dotyczące zadłużenia określają je zarówno w stosunku do majątku firmy, jak i osiąganych przychodów.

Relacje odnoszące się do  majątku dotyczą zazwyczaj wielkości zadłużenia w danym okresie w stosunku do wszystkich aktywów przedsiębiorstwa lub ich części, na przykład  - do składników  majątku firmy o w miarę stałej w czasie  wartości lub wyłącznie  do tej części majątku, która jest finansowana ze środków własnych.

                                                                                                                                                                           

Wskaźnik ogólnego zadłużenia (stopa zadłużenia- Debt Ratio)

Wskaźnik ten jest relacją wielkości zadłużenia do aktywów ogółem. Obliczany jest według formuły[2]:

WOZ = 

 

Wskaźnik ten określa udział środków obcych w finansowaniu działalności przedsiębiorstwa. Wyrażana jest opinia, że każde przedsiębiorstwo posiada swój

charakterystyczny poziom wartości tego wskaźnika. Inaczej mówiąc każde przedsiębiorstwo posiada optymalną strukturę kapitału, która zapewnia jej względnie

wysoki, stabilny dochód. Wskaźnik ten jest miarą ryzyka działalności przedsiębiorstwa. Im wyższy udział zobowiązań, tym przedsiębiorstwo jest bardziej podatne na niekorzystne zmiany w otoczeniu, np. załamanie popytu. Zbyt wysoki poziom wskaźnika ogólnego zadłużenia może wzbudzać zastrzeżenia, co do wiarygodności finansowej firmy. Według standardów, wskaźnik ten powinien wahać się w przedziale 0,57 – 0,67.

 Wskaźnik zadłużenia kapitału własnego (capital gearing)

Wskaźnik zadłużenia kapitału własnego określa stopień zaangażowania kapitału obcego w stosunku do kapitałów własnych. Obliczany jest według wzoru[3]:

WZKW = 

Wzrost wskaźnika oznacza większe zaangażowanie obcych źródeł finansowania w stosunku do źródeł własnych, a więc zwiększenie stopnia zadłużenia. Oddziałuje to bezpośrednio na poziom ryzyka finansowego z powodu wyższych rat kapitałowych i odsetek. Wartością graniczną dla małych firm jest proporcja 3:1. Dla firm średnich i dużych wymogi są ostrzejsze - relacja 1:1.

Wskaźnik pokrycia odsetek zyskiem

Wskaźnik pokrycia odsetek zyskiem obliczany jest przez podzielenie sumy zysku przed opodatkowaniem plus odsetki przez kwotę odsetek[4]:

WPZO  = 

 

Do ustalenia tego wskaźnika przyjmuje się zysk brutto, ponieważ odsetki płacone są kredytodawcy przed odprowadzeniem podatku dochodowego do budżetu.

Wskaźnik ten informuje nas ile razy odsetki płacone mieszczą się w zysku, jaki byłby osiągnięty  przy sfinansowaniu całości majątku własnymi kapitałami.

Zadowalającym poziomem tego wskaźnika jest, jeśli utrzymuje się on w przedziale od 4 – 5, gdyż wówczas skala ryzyka finansowego przy udzieleniu spółce nowych kredytów mieści się w granicach dopuszczalnych. Przedsiębiorstwo będzie w stanie regulować odsetki również w przyszłości nawet w przypadku pewnego zmniejszania zysków[5].

Wskaźnik obsługi długu

Wskaźnik obsługi długu uwzględnia nie tylko obciążenia przedsiębiorstwa z tytułu odsetek, ale również z tytułu spłaty raty kapitałowej. Liczony jest według formuły[6]:

WOD  =  .

Do obliczania tego wskaźnika używa się zysku przed uwzględnieniem podatków i odsetek, czyli EBIT.

Wskaźnik obsługi długu mówi nam, w jakim stopniu zysk operacyjny przedsiębiorstwa mógłby ulec obniżeniu zanim przedsiębiorstwo nie będzie wstanie spłacić odsetek i raty kapitałowej od zaciągniętego długu.

Wskaźnik obsługi długu strumieniami pieniężnymi

Wskaźnik obsługi długu strumieniami pieniężnymi jest miarą ukazującą sposób, w jaki Cash Flow z działalności operacyjnej obliczany według uproszczonej formuły umożliwia spłacenie przez przedsiębiorstwo odsetek i raty kapitałowej od zaciągniętego długu[7]:                                

                                  

WODSP =  

Jeśli wartość wskaźnika jest niższa od średniej branżowej, to przedsiębiorstwo może mieć kłopoty z otrzymaniem nowych kredytów.

---

[1]J. Gajdka, E. Walińska, Zarządzanie finansowe, F. R. R. w P., Warszawa 1998, s.211

[2] Tamże, s. 212.

[3] M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa 2000, s. 90.

[4] W. Bień, Ocena efektywności finansowej Spółek Prawa Handlowego, FINANS – SERVIS, Warszawa 1997, s. 74

[5] Tamże, s. 74.

[6] J. Gajdka, E. Walińska, Zarządzanie finansowe, F. R. R. w P., Warszawa 1998, s.213.

[7] Tamże, s. 214.

Rodzaje wyniku finansowego

Zgodnie z zarządzeniem Prezesa GUS, nowo wprowadzony wzór sprawozdania o przychodach, kosztach i wyniku finansowym - zwany F - 01, zawiera pięć rodzajów wyniku finansowego :

·       wynik finansowy ze sprzedaży, który ustala się jako różnicę między wielkością przychodów ze sprzedaży i zrównane z nimi, a kosztami działalności operacyjnej, przy czym różnica ta może stanowić:

Þ   zysk ze sprzedaży, jeśli suma przychodów przewyższa koszty ich uzyskania

Þ   stratę ze sprzedaży, jeśli suma przychodów jest niższa od kosztów ich uzyskania.

·       wynik finansowy na działalności operacyjnej - ustala się jako różnicę między pozostałymi przychodami operacyjnymi, a pozostałymi kosztami operacyjnymi, przy czym różnica ta może stanowić:

Þ   zysk na działalności operacyjnej przy wyższych przychodach operacyjnych nad kosztami operacyjnymi,

Þ   stratę na działalności operacyjnej gdy koszty operacyjne przewyższają przychody operacyjne

·       wynik finansowy brutto na działalności gospodarczej, otrzymuje się go przyjmując wynik na działalności operacyjnej powiększony o przychody finansowe i pomniejszone o koszty finansowe, przy czym efektem może być

Þ   zysk brutto na działalności gospodarczej - jeśli wynik finansowy na działalności operacyjnej skorygowany o przychody i koszty finansowe jest dodatni,

Þ   strata brutto na działalności gospodarczej - jeśli wynik finansowy na działalności operacyjnej skorygowany o przychody i koszty finansowe jest ujemny,

·       wynik finansowy brutto - ustala się uwzględniając do wyniku finansowego brutto na działalności gospodarczej wielkości dotyczących strat i zysków nadzwyczajnych przy czym rezultat może stanowić :

Þ   zysk brutto - dla wyniku finansowego brutto na działalności gospodarczej skorygowanego o straty i zyski nadzwyczajne stanowiącego wielkość dodatnią

Þ   stratę brutto - dla wyniku finansowego brutto na działalności gospodarczej skorygowanego o straty i zyski nadzwyczajne stanowiącego wielkość ujemną.

·       wynik finansowy netto , a mianowicie :

Þ   zysk netto , który ustala się przyjmując zysk brutto zmniejszony  obowiązkowe obciążenia

Þ   stratę netto, która zostaje ustalona poprzez przyjęcie wyniku finansowego  brutto skorygowanego o obowiązkowe obciążenia.

Wynik finansowy ustalany na poszczególnych etapach sprawozdania pomaga  w analizie czynników wpływających na jego zmiany.

Podział wyniku finansowego

Podział wyniku finansowego (zysku netto) osób prawnych zobowiązanych do poddania badaniu rocznego  sprawozdania finansowego, może nastąpić dopiero po wyrażeniu przez biegłego rewidenta opinii bez zastrzeżeń lub z zastrzeżeniami. Podział wyniku finansowego (zysku netto) dokonany bez spełnienia tego warunku jest nieważny z mocy prawa.

Ogólne zasady podziału zysku obejmują:

Þ   zwiększenie funduszu przedsiębiorstwa, funduszu zasobowego spółdzielni, utworzenie kapitału zapasowego lub rezerwowego w spółkach kapitałowych; w spółkach akcyjnych obowiązkowy odpis co najmniej 8% zysku do czasu osiągnięcia przez kapitał rezerwowy 1/3 wysokości kapitału akcyjnego

Þ   podwyższenie kapitału (funduszu) podstawowego

Þ   dywidendy dla udziałowców i akcjonariuszy

Þ   zasilenie Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych

Þ   nagrody i tantiemy z zysku dla załogi, zarządu itp.

Þ   darowizny

Þ   może pozostać nierozdysponowany zysk

Pokryć stratę można :

Þ   zyskiem roku następnego

Þ   z funduszu przedsiębiorstwa, funduszu zasobowego spółdzielni, kapitału zapasowego i/lub rezerwowego spółki

Þ   obniżeniem kapitału spółki akcyjnej z o.o. lub komandytowej, wykorzystanie funduszu udziałowego spółdzielni

Þ   z dopłat udziałowców spółek z ograniczoną odpowiedzialnością

Þ   spółki jawnej, komandytowej, cywilnej osób fizycznych i osoby fizycznej

Þ   może pozostać nie pokryta strata

         W zależności od formy podmiotów gospodarczych podział netto odbywa się wg różnych kryteriów.

W spółce jawnej zasady podziału zysku ustalone są w umowie zawartej pomiędzy

wspólnikami. Każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zysku i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Wspólnik, który wniósł tytułem wkładu tylko swą pracę, w razie wątpliwości nie uczestniczy w stratach. Umowa może także innych wspólników zwolnić nawet w zupełności od udziału w stratach, nie może ich natomiast wyłączyć z udziału w zyskach. Stosunek udziału wspólników w zysku, ustalony w umowie, odnosi się w razie wątpliwości także do udziału w stratach.

         W spółce komandytowej również umowa spółki powinna określać sposób podziału zysku i strat. W razie wątpliwości komandytariusz uczestniczy w stratach jedynie do wysokości umówionego wkładu.

         W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nad badaniem sprawozdania zarządu tudzież wniosków zarządu co do podziału zysków i pokrycia strat czuwa rada nadzorcza. Czynności te leżą również w kompetencji komisji rewizyjnej.

         W spółce, nie mającej rady nadzorczej, umowa spółki może rozszerzyć obowiązki komisji rewizyjnej, a nawet powierzyć jej stały nadzór nad działalnością spółki. Umowa spółki może także przekazać powzięcie uchwały w sprawie podziału zysku lub pokryciu strat do zwyczajnego zgromadzenia.

         W spółce akcyjnej zysk rozdziela się w stosunku do nominalnej wartości akcji, jeżeli akcje nie są całkowicie opłacone, rozdziela się zysk w stosunku do dokonanych wpłat za akcje. Akcjonariusze mają prawo do udziału w zysku rocznym, przeznaczonym przez walne zgromadzenie do podziału.

Statut spółki może ustanowić inny sposób podziału czystego zysku. Walne Zgromadzenie określa kwoty, przypadające do podziału między akcjonariuszy. Wobec powyższego roszczenie o dywidendę nie istnieje przed podjęciem uchwały. Ponadto w spółce akcyjnej istnieje kapitał zapasowy, na który przelewa się część zysków. Uchwałę o podziale zysku podejmuje walne zgromadzenie. Zysk jest wypłacany za każdy ubiegły rok. Jest to więc świadczenie okresowe i jako takie podlega pięcioletniemu przedawnieniu wg przepisów kodeksu cywilnego.

W spółce cywilnej każdy wspólnik jest uprawniony do równego udziału i w tym samym stosunku uczestniczy w stratach, bez względu na rodzaj i wartość wkładu. W umowie spółki można inaczej ustalić stosunek udziału wspólników w zyskach i stratach. Można nawet zwolnić niektórych wspólników od udziału w stratach. Natomiast nie można wyłączyć wspólnika od udziału w zyskach. Ustalony w umowie stosunek udziału wspólnika w zyskach odnosi się w razie wątpliwości także do udziału w stratach.

Prawdopodobne problemy z utrzymaniem polskiej waluty w ramach dopuszczalnego pasma wahań systemu ERM II

Zarówno omówiona teoria jak i doświadczenia krajów, które prowadziły politykę pieniężną w warunkach zliberalizowanych przepływów pieniężnych i quasi-sztywnego kursu walutowego zwiastuj ą, wystąpienie pewnych problemów z utrzymaniem kursu w pożądanym paśmie wahań.

Jednym z takich problemów są ataki spekulacyjne. Spekulanci sprzedają znaczne ilości danej waluty doprowadzaj ąc do spadku jej kursu i następnie odkupuj ą j ą, ale już po niższej cenie. Atak spekulacyjny najczęściej odbywa się według następuj ącego schematu. Spekulant dokonuje pożyczki waluty krajowej, którą następnie sprzedaje. W kolejnym kroku stara się aby podobnie postąpili inni inwestorzy. Celem takiego postępowania jest wywarcie wrażenia że dana waluta traci na wartości i w ten sposób wywołać „efekt stada”. Pozwala to na osłabienie waluty i zdyskontowanie zysku spekulacyjnego. Jeżeli w dodatku w takich okolicznościach bank centralny zareaguje interwencjami na rynku w celu obrony kursu waluty, lecz braknie mu dewiz może to doprowadzić do zwyżki stóp procentowych. Spekulant osiągnie wtedy podwójny zysk. Poza wymiernym efektem w postaci odkupienia po niższej cenie waluty, będzie mógł korzystniej ulokować kapitał. Straty poniesie cała gospodarka (wyższe stopy) jak i poszczególni obywatele, którzy mieli kredyty w walutach obcych^[1].

Problemem wiążącym się z interwencjami banku centralnego są koszty jego działalności na rynku walutowym. Kosztem interwencji walutowej jest różnica w stopach procentowych, a mianowicie między stopą procentową jaką bank dostaje za posiadane ^[2] dewizy i stopą za posiadaną walutę krajową. Kosztem danej interwencji będzie więc iloczyn różnic stóp procentowych i kwoty podjętej interwencji.

Atakom spekulacyjnym sprzyja sytuacja gdy kurs walutowy jest przeszacowany, polityka gospodarcza jest niespójna a rezerwy walutowe są małe. Przykładem mogą być Węgry, gdzie w 2003 roku w warunkach małych rezerw walutowych dużemu deficytowi budżetowemu towarzyszyła ekspansywna polityka pieniężna. W tej sytuacji forint został zaatakowany aż czterokrotnie a stopy procentowe wzrosły z 6 do ponad 12 pkt. proc. Na ataki spekulacyjne narażone są zwykle także państwa rozwijające się, które nie są darzone zaufaniem rynków finansowych ze względu na brak doświadczeń z długą stabilnością gospodarczą i przez to podatne na przepływy kapitałowe^{175 [3] [4] [5]}.

Polska gospodarka, jako rozwijająca się, zagrożona jest także wystąpieniem kryzysu walutowego na skutek tzw. „efektu zarażenia”. Oznacza to, że na skutek wystąpienia niekorzystnych tendencji w gospodarkach powiązanych z daną gospodarką geograficznie, politycznie czy przynależnością do tej samej grupy inwestycyjnej kapitał zagraniczny zaczyna uciekać także z tej gospodarki, mimo, iż nie ma ku temu podstaw ekonomicznych .

W przypadku przystępowania do strefy euro przepływy kapitałowe może także wywołać tzw. „gra na konwergencj ę”. Nieodległe uczestnictwo państwa w unii walutowej, stabilizacja kursu i spadek stóp procentowych może zachęcić kapitał zagraniczny do dokonywania zakupów papierów wartościowych w oczekiwaniu na wzrost ich cen oraz udzielania kredytów optymistycznie nastawionym przedsiębiorstwom krajowym. Duży napływ kapitału może spowodować przewartościowanie kursu, co w konsekwencji zmniejszy konkurencyjność eksportu i spowolni wzrost gospodarczy. Jeżeli w takiej sytuacji inwestorzy utracą zaufanie do stabilności gospodarki spowoduje to odpływ kapitału i deprecjację waluty .

Niesymetryczne podejście do oceny stabilności kursu walutowego przez Komisję Europejską stwarza kolejny problem. Posiadanie przez rynek tej wiedzy w warunkach gdy sytuacja gospodarcza ulegnie pogorszeniu może zachęcać do ataków spekulacyjnych. Mały margines na deprecjację waluty będzie zachętą do sprawdzenia zdolności banku centralnego do obrony kursu waluty .

179

Z zaprezentowanych niebezpieczeństw wynika, że aby móc skutecznie stabilizować kurs walutowy należy prowadzić spójną politykę gospodarczą oraz zgromadzić relatywnie duże rezerwy walutowe.

---

^[1]     J. Piński, Złoty na celowniku [w:] "Wprost" nr 1124 z dn. 13 czerwca 2004, s.

^[2]    Tendencje kursu złotego a sytuacja polskiej gospodarki. Materiał z posiedzenia Rady Społeczno- Gospodarczej, Rządowe Centrum Studiów Strategicznych Rada Społeczno-Gospodarcza, Warszawa, grudzień 2002, s. 7.

^[3]     Tamże, s.

^[4]     O. Szczepańska, P. Sotomska-Krzysztofik, dz. cyt., s. 6.

^[5]     A. Czogała, dz. cyt., s. 24-25.

Ewidencja kont wynikowych w stosowanym modelu rachunku wyników

Równowaga na rynku pieniężnym (krzywa LM)

Stan równowagi na rynku pieniężnym oznacza, że realny popyt na pieniądz odpowiada realnej podaży pieniądza. Realna podaż i popyt na pieniądz to wartości nominale podzielone przez ogólny poziom cen, czyli ilość dóbr którą można nabyć za ten pieniądz⁴⁸.

Popyt na pieniądz dzielony jest w teorii ekonomii na dwie części. Jedna z nich zwana popytem transakcyjnym składa z motywu transakcyjnego i motywu ostrożnościowego, a druga (popyt spekulacyjny) z motywu spekulacyjny. Motyw transakcyjny wiąże się z koniecznością dokonywania zakupów na które potrzebna jest określona ilość pieniądza. Motyw ostrożnościowy odnosi się do przetrzymywania pieniądza na wypadek nieoczekiwanych zakupów czy niespodziewanego ograniczenia dochodu. Motyw spekulacyjny dotyczy pieniądza przetrzymywanego w celu dokonywania zakupów innych aktywów w zależności od kształtowania się ich kursów i cen^[1].

Motyw transakcyjny i ostrożnościwy rozpatrywane są razem, gdyż są to rosnące funkcje dochodu w przeciwieństwie do motywu spekulacyjnego będącego malejącą funkcją stopy procentowej. Łatwo to wytłumaczyć, gdyż wraz ze wzrostem naszego dochodu jesteśmy w stanie nabywać więcej dóbr, a stopa procentowa jest wynagrodzeniem za ryzyko ponoszone w związku z inwestowaniem w aktywa i stanowi koszt trzymania pieniądza w gotówce. Algebraiczny zapis tych zależności prezentuje się następująco:

L Lt+Lsa wyY+Lsa-wsr

gdzie L - popyt na pieniądz, L_t - popyt transakcyjny, L_s - popyt spekulacyjny, w_y - wrażliwość popytu transakcyjnego na zmiany poziomu dochodu, w_s - wrażliwość popytu spekulacyjnego na zmiany stopy procentowej, L_sa - autonomiczna część popytu spekulacyjnego^[2].

Podaż pieniądza, jak już zauważono w pracy, to ilość pieniądza wprowadzona do obiegu. Dla modelu podaż jest elementem danym z zewnątrz (M = M₀). Wartość realna natomiast jest ilorazem wartości nominalnej i ogólnego poziomu cen, który w modelu jest stały (P = P₀). Przy tych założeniach warunek równowagi rynku pieniężnego prezentuje się następująco:

Mo

= wY + L — wr,

y         sa      s ’

co po przekształceniu daje wzór na krzywą równowagi rynku pieniężnego (wzór na krzywą LM) postaci:

„        ¹ Z          M_{0      T} .

^Y = ----- ^(ws^r + -T° ^{— L}sa ⁾ .

w              Pn

Tak samo jak w przypadku wzoru równowagi na rynku towarowym występują w nim dwie zmienne endogeniczne. W związku z tym rozwiązanie jednoznaczne nie występuje, lecz tworzy zestaw różnych kombinacji dochodu i stopy procentowej dla których następuje równowaga na rynku pieniężnym. Graficznym tego wyrazem jest krzywa LM.

Rys. 3 Krzywa równowagi na rynku pieniężnym - krzywa LM

Źródło: Opracowanie własne na podstawie E. Kwiatkowski, Model IS-LM..., dz. cyt., s. 626, rys. 19.6.

Stan równowagi jest reprezentowany tylko przez krzywą LM. Wszystkie punkty które znalazłyby się nad krzywą odzwierciedlałyby nadwyżkę podaży pieniądza nad popytem, zaś te które leżałyby pod krzywą nadwyżkę popytu nad podażą na rynku pieniężnym.

Krzywa LM unosi się (świadczy o tym również znak plus przed zmienną r we wzorze na krzywą LM) co oznacza, że wyższym wielkościom stopy procentowej odpowiadają wyższe poziomy dochodu narodowego. Sytuacja spowodowana jest faktem, że wyższej stopie procentowej odpowiada niższy poziom popytu spekulacyjnego przy ciągle stałej wielkości podaży pieniądza. Aby spełnić warunek równości podaży i popytu musi wzrosnąć dochód z którego wzrostem zwiększy się popyt transakcyjny (rys. 4)⁵¹. Jak duża jest zmiana dochodu przy danej zmianie stopy procentowej zależy od nachylenia krzywej, które można wyznaczyć przez zróżniczkowanie równania krzywej LM względem stopy procentowej. Dla wyprowadzonego wcześniej wzoru wygląda to następująco:

dY = w,.

dr w_Y

Powyższy iloraz pokazuje, że nachylenie krzywej LM jest uzależnione od wskaźników wrażliwości popytu na zmiany dochodu i stopy procentowej. Im większa jest

wrażliwość zmian popytu na pieniądz na wahania stopy procentowej tym krzywa jest bardziej płaska. Odwrotna zależność zachodzi w wypadku wrażliwości na zmiany dochodu. Mniejsze nachylenie krzywej LM powoduje silniejsze zmiany dochodu narodowego na skutek danej zmiany stopy procentowej.

Rys. 4 Graficzne wyprowadzenie krzywej LM Wykres po lewej stronie pokazuje równowagę na rynku pieniężnym zgodnie z założeniami modelu (stała podaż pieniądza i ujemny związek popytu na pieniądz ze stopą procentową). Po prawej stronie następuje wyznaczenie krzywej IS. Na skutek zwiększenia dochodu z Yi do Y2 wzrostowi ulega realny popyt na pieniądz z L(Y1) do L(Y2), co ma następnie swoje skutki w postaci podniesienia stopy procentowej z r1 do r2. Połączenie punktów opisujących kombinacje dochodu i stopy procentowej, przy których zachodzi równowaga na rynku pieniężnym daje krzywą LM. Źródło: Opracowanie własne na podstawie R. E. Hall, J. B Taylor, dz. cyt., s. 196, rys. 7.5. Położenie krzywej w układzie decyduje o tym przy jakiej stopie procentowej osiągany jest dany dochód narodowy. Ze wzoru na krzywą LM wynika, że jej położenie determinowane jest przez autonomiczny popyt na pieniądz oraz realną podaż pieniądza. Z uwagi na założenie stałych cen drugi z elementów może być zastąpiony przez nominalną podaż pieniądza. Zarówno wzrost autonomicznego popytu, jak i wzrost podaży pieniądza doprowadzi do wzrostu dochodu i przesunie krzywą w prawą stronę.

---

^[1]     R. Domaszewicz, Finanse w gospodarce rynkowej, Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Kraków 1995, s. 130.

^[2]     E. Kwiatkowski, Model IS-LM..., dz. cyt., s. 624.